Dán nhãn xã hội và nhận thức về bản thân

Chị ViênTrong video vừa rồi, chúng ta không chỉ nhìn thấy một hành vi. Chúng ta đang diễn giải hành vi đó dựa trên những gì mình cho là đúng, sai, phù hợp hay lệch lạc, rồi từ đó hình thành phản ứng đối với người thực hiện hành vi.

Chị Viên · có thể cắtĐó chính là hướng nhìn mà Labeling Theory – Lý thuyết dán nhãn muốn chúng ta chú ý đến.

Chị ViênNhưng trước khi đi sâu vào việc xã hội áp dụng quy tắc như thế nào và một người được dán nhãn ra sao, chúng ta hãy lùi lại một bước và hỏi: Tại sao chúng ta lại nhìn người khác theo cách đó ngay từ đầu?

Chị ViênTrong tâm lý học xã hội, Stereotype – Khuôn mẫu đề cập đến những niềm tin hoặc hình dung mang tính khái quát mà chúng ta gắn với một nhóm người.

Chị ViênVí dụ, hãy tưởng tượng một nhân viên trẻ liên tục đưa ra ý kiến trong một cuộc họp. Một người có thể chỉ nhìn thấy: “Bạn ấy đang chủ động đóng góp ý kiến.” Nhưng một người khác có thể nhanh chóng nghĩ: “Còn trẻ mà nói nhiều như vậy, chắc là thích thể hiện.”

Chị Viên · có thể cắtHành vi giống nhau, nhưng cách chúng ta diễn giải hành vi đó có thể rất khác nhau, bởi chúng ta có thể đang nhìn người đó thông qua những khuôn mẫu có sẵn.

Chị ViênBây giờ chúng ta thử đổi vị trí với câu hỏi: Tôi nghĩ người khác đang nhìn tôi như thế nào? Đây là điều Charles Horton Cooley gọi là Looking-glass self – Cái tôi trong gương xã hội. Cooley cho rằng cách chúng ta hình dung người khác nhìn nhận và đánh giá mình có thể góp phần hình thành cảm nhận của chúng ta về chính mình.

Chị ViênNếu trong một cuộc họp, bạn nhân viên trẻ nhiều lần nhận được những phản ứng như: “Em nói nhiều quá.” “Em còn trẻ, nên nghe người khác trước.” “Em lúc nào cũng muốn thể hiện.” Sau một thời gian, người đó có thể bắt đầu tự hỏi: “Có phải mọi người thực sự nghĩ mình như vậy không?” Và bắt đầu nghĩ: “Có lẽ mình thực sự nói quá nhiều.” “Có lẽ tốt hơn là mình không nên phát biểu nữa.” Đó là góc nhìn mà Looking-glass self giúp chúng ta hiểu.

Chị Viên · có thể cắtTất nhiên, điều này không có nghĩa là một người chắc chắn sẽ trở thành đúng với cái nhìn của người khác. Con người có thể chấp nhận, phản kháng hoặc diễn giải lại những đánh giá mà họ nhận được.

Chị ViênVậy nếu một người bị nhìn nhận theo một cách nhất định, thì ai tạo ra cái nhãn đó? Đây chính là câu hỏi mà Howard Becker giúp chúng ta nhìn sâu hơn vào Lý thuyết dán nhãn.

Chị ViênHoward Becker, trong Outsiders năm 1963, đã đưa Labeling Theory đến một bước rất quan trọng. Becker không chỉ hỏi: “Người này đã làm gì?” Ông còn đặt những câu hỏi khác: “Quy tắc nào đang được dùng để đánh giá hành vi này?”, “Ai áp dụng quy tắc đó?” và “Ai là người bị gắn nhãn?”

Chị ViênMột ý tưởng rất quan trọng của Becker là: Đừng chỉ nhìn vào hành vi. Hãy nhìn vào phản ứng xã hội đối với hành vi đó.

Chị Viên · có thể cắtVà điều này cũng giải thích tại sao cùng một hành vi, trong những bối cảnh hoặc nhóm xã hội khác nhau, có thể được nhìn nhận khác nhau.

Chị Viên · có thể cắtVí dụ, cùng một hành vi: một đứa trẻ liên tục nói chuyện trong lớp. Giáo viên có thể nhìn: “Em này mất trật tự, khó bảo.” Trong một lớp học khác, giáo viên có thể nhìn: “Em này rất chủ động, nhiều năng lượng.” Trong gia đình, bố mẹ có thể gọi: “Con rất hoạt bát.”

Chị ViênVậy điều gì sẽ xảy ra sau khi cái nhãn xuất hiện?

Chị ViênEdwin Lemert, trong Social Pathology, phân biệt lệch lạc sơ cấp và lệch lạc thứ cấp.

Chị Viên · có thể cắtChúng ta có thể dễ hiểu hơn qua ví dụ sau.

Chị ViênMột học sinh bình thường nhưng có một vài lần nói chuyện trong giờ học, vi phạm nội quy và bị giáo viên nhắc nhở. Đây là hành vi lệch lạc sơ cấp. Nó chưa nhất thiết trở thành một phần bản sắc của em.

Chị ViênSau đó, em thường xuyên bị gọi là “học sinh cá biệt”, “đứa hay gây chuyện”. Bạn bè và giáo viên bắt đầu nhìn em qua cái nhãn đó. Nếu quá trình này tiếp diễn, em có thể bắt đầu nghĩ: “Nếu mọi người đã nghĩ mình là học sinh cá biệt thì mình cũng chẳng cần cố nữa.”

Chị ViênEm tiếp tục chống đối, bỏ tiết, vi phạm nội quy… và những hành vi này trở thành một phần của cách em thích nghi với tình huống xã hội đã hình thành xung quanh mình. Đó là điều Lemert gọi là lệch lạc thứ cấp.

Chị Viên · có thể cắtNhư vậy, phản ứng xã hội và cái nhãn có thể trở thành một phần của quá trình dẫn đến những hành vi lệch chuẩn tiếp theo.

Chị HằngCảm ơn phần trình bày của chị Viên đã cho chúng ta thấy cái nhìn tổng quan về bản chất của việc dán nhãn. Nối tiếp mạch tư duy đó, tôi xin phân tích những ảnh hưởng trực tiếp của nhãn dán lên tâm lý, bản sắc và cả con đường phát triển của một con người.

Chị Hằng · có thể cắtChúng ta sẽ cùng giải mã vì sao một vài từ ngữ tưởng chừng vô hại lại có sức mạnh nhào nặn nên số phận thực tế.

Chị HằngNhãn dán không tự nhiên làm thay đổi cuộc đời một người. Nó đi qua 3 bước biến đổi trong chính nhận thức của họ.

Chị HằngBước thứ nhất là cái tôi phản chiếu và sự nội tâm hóa — chính là Looking-glass self mà chị Viên vừa nói. Khi một nhãn như “chậm chạp”, “lười biếng” bị lặp đi lặp lại, người đó dần tin rằng đó là bản chất thật của mình. Góc nhìn chủ quan của xã hội trở thành niềm tin bên trong họ.

Chị HằngBước thứ hai, nhãn trở thành “vị thế chủ đạo” — master status. Nó đè bẹp và che mờ mọi năng lực, phẩm chất khác. Một người vô tình phạm sai lầm, lập tức bị gọi là “kẻ trộm”. Từ đó, cái mác ấy che hết danh tính người con hiếu thảo, người bạn tốt hay người thợ lành nghề.

Chị Hằng · có thể cắtCả quá khứ lẫn tương lai của họ đều bị soi qua lăng kính tiêu cực này.

Chị HằngBước thứ ba là vòng xoáy lời tiên tri tự ứng nghiệm. Xã hội dán nhãn, thái độ đối xử thay đổi, không gian lựa chọn của người đó bị thu hẹp, họ buộc phải hành xử đúng theo nhãn — và cái nhãn lại được củng cố là “đúng”.

Chị HằngVậy còn nhãn tích cực thì sao? Nó là một con dao hai lưỡi.

Chị HằngMặt sáng: những nhãn như “thông minh”, “chăm chỉ”, “kiên cường” củng cố niềm tin vào năng lực của bản thân. Kỳ vọng cao từ xung quanh trở thành nguồn lực giúp người đó vươn lên thật sự — đó là hiệu ứng Pygmalion.

Chị HằngNhưng mặt tối là một gánh nặng vô hình. Thứ nhất là áp lực đáp ứng kỳ vọng: luôn gánh cái mác “học sinh giỏi nhất”, “người gánh team” khiến người ta lo âu thường trực, sợ bị phát hiện điểm yếu, dễ rơi vào burnout — kiệt sức tâm lý. Thứ hai là nỗi sợ thất bại: để giữ “chiếc mác hoàn hảo”, họ không dám rời vùng an toàn, không dám thử sức ở lĩnh vực mới.

Chị Hằng · có thể cắtThứ ba là bó hẹp sự phát triển: một đứa trẻ bị gắn nhãn “thiên tài toán học” dễ bị gia đình định hướng bỏ qua niềm yêu thích nghệ thuật hay thể thao, khiến sự phát triển trí tuệ và cảm xúc bị lệch.

Chị HằngCòn nhãn tiêu cực như “kẻ thất bại”, “quậy phá”, “kẻ gây rối” thì tàn phá trên hai phương diện.

Chị HằngVề tâm lý cá nhân, nó phá hủy lòng tự trọng và tạo ra sự bất lực tập nhiễm — learned helplessness. Người đó tự nói với mình: “Mình vốn dĩ đã kém rồi thì cố gắng làm gì nữa.” Sống lâu trong nhãn tiêu cực làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm.

Chị Hằng · có thể cắtCũng có người phản kháng bằng cách cố tình làm điều tệ hơn để khẳng định bản thân hoặc xả giận.

Chị HằngVề xã hội, nó đẩy người ta vào lệch chuẩn thứ cấp mà chị Viên đã nói. Bị gạt ra bên lề, mất các mối quan hệ lành mạnh, họ tìm đến những nhóm tiêu cực để được chấp nhận và dần hình thành một “sự nghiệp lệch chuẩn”.

Chị Hằng · có thể cắtNhững nhãn chính thức như “cựu tù nhân” hay “bệnh nhân tâm thần” khiến xã hội dè chừng, nhà tuyển dụng từ chối. Chính sự xua đuổi đó gián tiếp ép họ quay lại đường cũ để tồn tại.

Chị HằngNhững ảnh hưởng này thấy rõ ở ba lĩnh vực.

Chị Hằng · có thể cắtTrong giáo dục, giáo viên vô thức ưu ái, kiên nhẫn hơn với học sinh được đánh giá “tiềm năng”, giúp các em ngày càng giỏi hơn. Ngược lại, học sinh bị dán mác “cá biệt”, “yếu kém” thường bị khắt khe, lơ đễnh, và thành tích sa sút đúng như nhãn dán.

Chị HằngTrong tư pháp, nghiên cứu Saints and Roughnecks cho thấy: nhóm thanh niên khá giả quậy phá thì được coi là “bồng bột tuổi trẻ”, còn nhóm thanh niên nghèo làm điều tương tự thì lập tức bị gọi là “tội phạm” và bị bắt giữ. Nhãn dán bị chi phối bởi quyền lực và địa vị xã hội.

Chị Hằng · có thể cắtVà trên mạng xã hội, với văn hóa tẩy chay — cancel culture, nhãn dán lan đi với tốc độ chóng mặt. Một sai lầm cá nhân có thể bị gắn những nhãn đạo đức nặng nề, hủy hoại danh tiếng, công việc và sức khỏe tinh thần của họ mà không cho họ cơ hội sửa sai.

Cao VânDạ, em cảm ơn chị Cat. Em xin chia sẻ suy nghĩ của mình qua chính đoạn phim vừa rồi.

Cao VânTrong phim, người cha sinh ra đã không nghe được, không nói được. Xã hội nhìn ông qua đúng một chữ: “câm điếc”. Và điều làm em suy nghĩ nhiều nhất là: người phải mang cái nhãn đó không chỉ có người cha.

Cao VânĐiều thứ nhất: nhãn có thể lây sang người thân. Nhà xã hội học Erving Goffman gọi đây là courtesy stigma — sự kỳ thị liên đới. Cô con gái không làm gì sai, nhưng vì có một người cha “câm điếc”, cô cũng bị bạn bè nhìn khác và trêu chọc.

Cao VânĐiều thứ hai: cô gái nội hóa sự xấu hổ đó. Giống như cái tôi phản chiếu mà chị Viên và chị Hằng vừa nói, cô lấy cái nhìn của bạn bè làm cái nhìn của chính mình. Cô bắt đầu ngại có cha bên cạnh, xa cách và chống đối cha. Cái nhãn không chỉ làm tổn thương một người, nó làm rạn cả một mối quan hệ gia đình.

Cao Vân · có thể cắtĐiều này mình cũng hay gặp ngoài đời: có những bạn nhỏ ngại để bạn bè thấy bố mẹ mình — vì bố mẹ làm nghề lao động, vì bố mẹ khuyết tật, hay chỉ vì bố mẹ “không giống” bố mẹ của bạn khác.

Cao VânĐiều thứ ba: cái nhãn che mất con người thật. Chữ “câm điếc” chỉ nói ông thiếu điều gì, mà không nói được ông là ai. Phải đến cuối phim, chúng ta mới thấy điều mà cái nhãn đã che đi: ông không nói được, nhưng ông có một tình yêu hoàn hảo dành cho con.

Cao VânVì vậy, với em, bài học lớn nhất từ đoạn phim là: nhãn không chỉ dán lên một người. Nó dán lên cả những người thương họ.